Minister sprawiedliwości prokurator generalny Waldemar Żurek zlecił prokuraturze lustrację postępowań dotyczących przypadków prowadzenia pojazdów mimo zakazu sądowego lub cofnięcia uprawnień.
Koniec z przyzwoleniem na sytuację, w której ktoś świadomie wielokrotnie łamie wyrok sądu i wsiada za kierownicę. To nie „błąd” ani „chwila nieuwagi”, to decyzja, która stwarza realne zagrożenie dla życia i zdrowia innych. W efekcie opracowano konkretne wytyczne i rekomendacje, które mają wyeliminować drogowych recydywistów, uporządkować i wzmocnić nadzór prokuratorski oraz zapewnić szybszą oraz bardziej dolegliwą, nieuchronną karę.
Chciałbym przede wszystkim podziękować dziennikarzom, którzy zainspirowali nas do tego, by bardzo intensywnie zająć się tym problemem. Jak państwo wiecie, każdego dnia w mediach, pokazywane są dramatyczne sytuacje, do jakich dochodzi w Polsce – rozpoczął konferencję minister sprawiedliwości prokurator generalny Waldemar Żurek.
Bardzo często wypadki powodują osoby, które mają już orzeczony zakaz prowadzenia pojazdów – są jak tykające bomby na drogach. Giną ludzie, a te liczby są dramatyczne. Przyjrzeliśmy się statystyce wypadków śmiertelnych za 2024 rok: Polska na milion mieszkańców ma 52 ofiary śmiertelne – mówił minister.
Dla porównania Szwecja ma 20, a Dania 24. To, oczywiście kraje wzorcowe, które w Europie bardzo intensywnie zajęły się bezpieczeństwem ruchu drogowego, ale my w tej statystyce - jesteśmy niestety wśród najgorszych. W związku z tym, zainspirowani także państwa pytaniami na wcześniejszych konferencjach prasowych, wspólnie z prokuratorem krajowym dokonaliśmy przeglądu działań jednostek organizacyjnych prokuratury – dodał.
Lustracja miała na celu ocenę, w jaki sposób państwo może reagować szybciej i bardziej konsekwentnie, czy sprawy nie są rozproszone i prowadzone w sposób fragmentaryczny, jak funkcjonuje przepływ informacji między instytucjami w sprawach dotyczących recydywistów oraz, czy wobec sprawców wielokrotnych zapadają decyzje i kary adekwatne do skali lekceważenia prawa.
Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że w roku 2024 sądy orzekły zakaz prowadzenia pojazdów wobec 13084 kierowców. W pierwszym półroczu 2025 roku liczba ta wyniosła już 7601 przypadków.
Żeby poznać problem, trzeba postawić diagnozę, a do tego potrzebne są badania. Dlatego, przeanalizowaliśmy 1172 losowo wybrane sprawy w całym kraju, żeby zobaczyć, jak są prowadzone i dlaczego, sprawcy nadal popełniają przestępstwa z art. 244 i 180a, mimo że powinny działać prewencja indywidualna i generalna – powiedział prokurator krajowy Dariusz Korneluk.
To nie są sprawy skomplikowane, ale w praktyce często prowadzone są w formie dochodzeń, w których kluczowy jest realny, konsekwentny nadzór prokuratora. W raporcie wskazaliśmy mankamenty, które da się szybko wyeliminować tak, by skrócić czas od ujawnienia czynu do wyroku i poprawić rytmikę postępowań – kontynuował prokurator Korneluk.
Cel i założenia
Celem lustracji było również sprawdzenie, w jaki sposób prowadzone są postępowania oraz czy zapewniają one sprawną i jednolitą praktykę, prowadzącą do realnie dolegliwej reakcji karnej – zwłaszcza wobec sprawców wielokrotnych.
Równolegle chodziło o zidentyfikowanie najczęstszych problemów praktycznych (m.in. w zakresie weryfikacji wcześniejszej karalności, koordynacji równoległych postępowań, kompletności materiału dowodowego oraz jakości wniosków co do kary) oraz przygotowanie rekomendacji, które usprawnią prowadzenie spraw, wzmocnią prewencję i ograniczą poczucie bezkarności.
Zbyt rzadko korzystamy z dostępnych baz danych, które pozwalają od ręki ustalić status uprawnień i zebrać dowody. Jednym z najpoważniejszych problemów jest rozproszenie spraw – zdarza się, że ta sama osoba popełnia ten sam czyn nawet kilka razy jednego dnia, a równolegle prowadzone są wobec niej osobne postępowania. Dlatego, 16 stycznia wydałem zalecenia, które mają poprawić jakość prowadzenia tych spraw z dnia na dzień, zależy nam, by te sprawy kończyły się szybciej i adekwatnymi wnioskami co do kary, bo mamy przypadki rekordzistów z ponad 20 zakazami, którzy nadal łamią prawo – mówił prokurator Korneluk.
Podstawa i zakres lustracji
Dokument przedstawia wyniki lustracji prokuratorskiej przeprowadzonej w powszechnych jednostkach organizacyjnych prokuratury na podstawie zarządzenia nr 142/25. Analizie poddano akta 1172 losowo wybranych spraw zakończonych w okresie 1 stycznia 2024 r. - 30 czerwca 2025 r., dotyczących:
- naruszenia sądowego zakazu prowadzenia pojazdów (art. 244 k.k.),
- prowadzenia pojazdu mimo cofnięcia uprawnień (art. 180a k.k.).
Obszary oceny
W toku lustracji oceniano w szczególności:
- poziom postępowań prokuratorskich;
- prawidłowość nadzoru;
- trafność reakcji karnej.
Badano m.in. zasadność wszczęcia i przyjętej kwalifikacji prawnej, tempo czynności, kompletność ustaleń faktycznych, decyzje dotyczące zarzutów, środków zapobiegawczych oraz zatrzymania prawa jazdy i pojazdu, a także aktywność prokuratora przed sądem, korzystanie ze środków odwoławczych i działanie wewnętrznego nadzoru służbowego.
Najważniejsze ustalenia – nieprawidłowości
Analiza wykazała, że praktyka prowadzenia i nadzorowania postępowań jest obciążona istotnymi nieprawidłowościami:
Rozproszenie postępowań
Najpoważniejszym problemem było równoległe prowadzenie kilku postępowań wobec tej samej osoby, często w krótkich odstępach czasu przez różne jednostki Policji i prokuratury (a niekiedy nawet przez tę samą jednostkę). W efekcie do sądu trafiały pojedyncze sprawy zamiast całościowego obrazu przestępczej aktywności, co sprzyjało wymierzaniu kar nieadekwatnych do charakteru i liczby czynów.
Zbyt łagodna reakcja karna i osłabienie prewencji
Rozproszenie spraw powodowało, że przypadki sprawców wielokrotnych były traktowane rutynowo, a sądy często orzekały kary rażąco łagodne.
Represja karna nie odpowiadała rzeczywistemu stopniowi społecznej szkodliwości czynów i nie realizowała w dostatecznym stopniu celów prewencji. Jednocześnie ustalono, że tam, gdzie dochodziło do łączenia postępowań, kary były wyraźnie surowsze.
Niepotrzebne koszty i powielanie czynności
Utrwalony sposób postępowania generował dodatkowe koszty i obciążenia organizacyjne: równoległe prowadzenie spraw przeciwko tej samej osobie skutkowało m.in. powtarzaniem badań sądowo-psychiatrycznych, wyznaczaniem obrońców z urzędu czy wielokrotnym doprowadzaniem osób pozbawionych wolności na czynności do różnych organów.
Nadmierne korzystanie z art. 37a § 1 k.k.
Zwrócono także uwagę na zbyt częste łagodzenie odpowiedzialności karnej poprzez odwoływanie się do art. 37a § 1 k.k. (grzywna albo ograniczenie wolności zamiast pozbawienia wolności). W praktyce, zwłaszcza w trybie nakazowym, przepis, który powinien być stosowany wyjątkowo, stał się de facto regułą w sprawach z art. 244 k.k., co osłabia prewencję i wzmacnia poczucie bezkarności.
Wnioski i kierunek zmian
Lustracja potwierdziła, że ściganie przestępstw polegających na łamaniu zakazów prowadzenia pojazdów jest niespójne i zbyt łagodne, co osłabia prewencję oraz autorytet państwa. Dlatego, wydano wytyczne ukierunkowane na zaostrzenie praktyki procesowej, wzmocnienie aktywnego nadzoru prokuratorskiego oraz zapewnienie realnej i adekwatnej reakcji karnej wobec sprawców wielokrotnych.
Prokuratorom przekazano zalecenia polustracyjne prokuratora krajowego z 16 stycznia 2026 roku. Na bazie ustaleń opracowywane są wytyczne prokuratora generalnego.
Rekomendacje dla praktyki ścigania
W sprawach tego rodzaju kluczowe jest szybkie i konsekwentne działanie: ograniczenie etapu sprawdzającego do niezbędnego minimum, natychmiastowe zebranie danych o wcześniejszych naruszeniach i toczących się postępowaniach oraz sprawna koordynacja, w tym łączenie spraw, gdy jest to zasadne.
Niezbędne jest też precyzyjne formułowanie wszczęcia postępowania i zarzutów (czas, miejsce, wszystkie znamiona, wskazanie konkretnych wyroków i decyzji) oraz prawidłowa kwalifikacja prawna, zwłaszcza przy możliwym zbiegu przepisów.
Równolegle należy kompletować podstawowe dokumenty i ustalenia praktyczne, w tym dotyczące sytuacji majątkowej, źródeł dochodu oraz własności pojazdu - bo wpływa to na dobór kary oraz środków karnych.
Wobec sprawców wielokrotnych trzeba unikać rozwiązań osłabiających prewencję, częściej rozważać środki zapobiegawcze oraz zwiększać aktywność prokuratora przed sądem (udział w rozprawach, krytyczna ocena wniosków konsensualnych - zmierzających do szybkiego zakończenia postępowania na drodze ugody między oskarżonym a oskarżycielem, reakcja na zbyt łagodne rozstrzygnięcia - sprzeciw lub apelacja).
Istotne pozostają także wzmożony nadzór przełożonych oraz monitorowanie etapu wykonawczego, aby orzeczenia były realnie skuteczne i odstraszające.
Z jego inicjatywy w Ministerstwie Sprawiedliwości zebrał się zespół, który wypracowuje metody skutecznej walki z osobami notorycznie łamiącymi sądowe zakazy i zagrażającymi innym uczestnikom ruchu drogowego.
Za kilka dni (29 stycznia 2026 r.) wejdą w życie przepisy zaostrzające odpowiedzialność za najpoważniejsze naruszenia bezpieczeństwa na drogach: nowe przestępstwo brawurowej jazdy, surowsze kary za jazdę mimo zakazu oraz rozszerzona konfiskata pojazdu.
zdjęcia: Paweł Mazurek/MS
źródo; Ministerstwo Sprawiedliwości gov.pl / 26.01.2026
